امروزه و به خصوص پس از پیروزی انقلاب اسلامی اصطلاح «فقه نظام» در حوزه های علمی و نظری بسیار مورد توجه قرار گرفته و در این زمینه نظریات گوناگونی تولید شده است. این نوشته با بهره گیری از روش کتابخانه ای و پس از مصاحبه های متعدد با آیت الله محسن اراکی به بیان دیدگاه ایشان در مورد چیستیِ موضوع فقه نظام پرداخته است. برای تبیین موضوع فقه نظام، ابتدا انواع رفتار مکلفان مورد توجه قرار گرفته و پس از بررسی جایگاه رفتار کلان مکلفان در منابع فقهی و نیز میراث فقهی شیعه، موضوع فقه نظام بررسی شده و در ادامه به انواع تکلیف کلان، ثواب و عقاب تکلیف کلان و نسبت این مسئله با مبنای اصالت جامعه پرداخته شده است. توجه به موضوع مکلف کلان در کنار موضوع مکلف خرد، یک ضرورت برای هر پژوهش فقهی است که بدون توجه به آن ممکن است پژوهشگر دچار قیاس شود.
