«تمدّن» وا‏ژه‏ ای است که به مجموعه ‏ا‏ی به ‏هم ‏پیوسته از جهان ‏بینی، ایدئولوژی، اصول اخلاقی، الزامات رفتاری، عادت‏ها و ساختارهای معرفتی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی اشاره دارد که همه ‏ی واحدهای تاریخی را شکل می ‏دهد که به دلیل همان عناصر، قابل تمییز از بقیّه است. برخورداری از «جامعه» و همچنین «حکومت» مستقر، که براساس قوانین و زیرساخت‏های دانشی و معرفتی برخواسته از مقبولات تمدّنی اداره شوند، شرط تحقّق هر تمدّنی است.
پس از ظهور اسلام، مختصّات تمدّنی جدیدی مبتنی بر آموزه‏ های دینی بروز کرد که در نهایت منجربه شکل‌گیری تمدّن پرفروغ اسلامی در اعصار گذشته شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران نیز تمدّن جدیدی در حال شکل ‏گیری است که مبتنی بر تعالیم مکتب اهل‏بیت (ع) بوده و «تمدّن نوین اسلامی» نام گرفته‏ است. حال سؤال اصلی نوشتار حاضر این است که چه رابطه‏ ای میان فقه و تمدّن ‏سازی برقرار است و فقه حکومتی چگونه به تمدّن‏ سازی اسلامی کمک می‏ کند؟
به نظر می‏ رسد که در این تمدّن، فقه که بیانگر بایدها و نبایدهای فردی، اجتماعی و حکومتی است، نقش ویژه‏ ای در شکل‏ دهی به ساختارهای فرهنگی و اجتماعی این تمدّن داشته باشد. از این جهت در سده‏ ی اخیر، متناسب با رخدادهای سیاسی و اجتماعی متعدّدی که در نهایت منجربه پیروزی انقلاب اسلامی شد، مباحث قابل توجّه ی بین فقها درخصوص ارتباط فقه با این فرایند مطرح شد، که دانستن آنها برای استفاده از ظرفیّت ‏های مختلف فقه ‏های موجود در ساخت تمدّن جدید ضروری است.
بحث تشکیل حکومت توسّط فقیه در زمان غیبت و نوع آن حکومت به‏ عنوان یکی از مبادی کلامیّه‏ ی مهمّ فقه ‏ساز و همچنین نوع رویکردی که در فقه برای استنباط احکام اتّخاذ می ‏شود، دو عامل مهمّی هستند که موجب پدیدآمدن نظرات گوناگون درخصوص نقش‏ آفرینی فقه در این میانه شده‏ اند. در این مقاله تلاش شده ‏است مبتنی بر این دو عامل، جریانات فقهی مختلف از هم تفکیک گردند و ظرفیّت هرکدام در تمدّن‏ سازی نوین نشان داده شود.