فصلنامه علمی ـ پژوهشی فقه نظام ساز

فصلنامه علمی ـ پژوهشی فقه نظام ساز

شفّافیّت در حکمرانی، ضرورتی شرعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام
چکیده
شفّافیّت یکی از اصول بنیادین حکمرانی مطلوب به‌شمار می‌رود که نقش مؤثّری در ارتقاء اعتماد عمومی، تقویت عدالت اجتماعی، پاسخ‌گویی حاکمان و پیشگیری از فساد ایفا می‌کند. با وجود آن‏که این اصل در نظام‌های حکمرانی مدرن مورد توجّه قرار گرفته‏است، در آموزه‌های اسلامی نیز شواهد گسترده‌ای از تأکید بر شفّافیّت در آیات قرآن، روایات معصومان (ع) و مبانی فقهی دیده می‌شود. مسئلهٔ اصلی پژوهش حاضر، چگونگی جمع میان ادلّهٔ فقهی و رواییِ مؤید شفّافیّت با مواردی است که در آن‌ها اسلام به ضرورت عدم‏شفّافیّت حکم داده‏است. ازاین‏رو، پرسش اصلی این پژوهش آن است که چگونه می‌توان براساس مبانی اسلامی، میان اصل شفّافیّت در حکمرانی و مواردی که دالّ بر لزوم کتمان است، جمع نمود؟
فرضیهٔ پژوهش آن است که در حکمرانی اسلامی، شفّافیّت اصل است و موارد عدم ‏شفّافیّت نقش مخصّص یا مقیّد دارند که باید با توجّه به اصولی نظیر قاعدهٔ اهمّ و مهم، مصالح عمومی و شرایط زمانی و مکانی تنظیم شوند. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع قرآنی، روایی و فقهی تلاش دارد تا ساختاری نظری برای تبیین نظام‌مند این تحلیل ارائه دهد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که حکمرانی اسلامی، برپایهٔ اصل شفّافیّت بنا شده‏است؛ امّا در شرایط خاص، به دلایلی چون حفظ امانت، پیشگیری از فتنه، تأمین امنیّت یا رعایت مصلحت عامّه، می‌توان از شفّاف‌سازی اطّلاعات خودداری کرد. در این موارد، وظیفهٔ تشخیص و اعمال این استثنائات برعهدهٔ حاکم اسلامی است که باید با رعایت اصول حکمت، عدالت و اخلاق تصمیم‌گیری نماید. این الگوی اجتهادی می‌تواند مبنایی برای مدیریّت اطّلاعات در نظام‌های حکمرانی اسلامی و حتّی الهام‌بخش طرّاحی مدل‌های مدیریّتی در دیگر نظام‌ها باشد.
کلیدواژه‌ها