فصلنامه علمی ـ پژوهشی فقه نظام ساز

فصلنامه علمی ـ پژوهشی فقه نظام ساز

تشابهات و تمایزات فقه فردی و فقه اجتماعی در نحوه ارتباط با منابع فقه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد
2 مرکز تخصصی آخوند خراسانی(ره)، مشهد
چکیده
فقه فردی رویکرد رایج میان فقها در استنباط‌های ایشان بوده است. فقه اجتماعی رویکردی نوپیدا در عرصۀ فقه‌پژوهی است که آثار جدیدی را در فرآیند استنباط ایجاب می‌کند. در پژوهش حاضر با استفاده از روش‌های تحلیل فقهی و اصول فقهی با شیوۀ توصیفی و تحلیلی و رویکرد انتقادی تلاش شده تشابهات و تمایزات آنها در ساحت ارتباط با منابع فقه تبیین گردد.
در این نوشتار «فقه اجتماعی» رویکردی فقهی دانسته شد که در آن فقیه در استنباط خود به آثار اجتماعی فتوا و اقتضائات اجتماع توجّه دارد؛ به خلاف فقه فردی که فقیه در آن فاقد چنین توجّهی است.
بر ایناساس، خروجی پژوهش این‌گونه ترسیم شد:فقه فردی و اجتماعی در استفاده از کتاب، سنّت و عقل و عدم استفاده از اجماع به عنوان دلیل مستقل، شباهت دارند. تمایز آن دو در ارتباط با قرآن از این جهت است که ارتباط فقه اجتماعی با قرآن بیش از فقه فردی است؛ سیّالیّت امور اجتماعی و به تبع آن رویکرد اجتماعی از سویی و از سوی دیگر انعطاف قرآن، موجب ایجاد این ارتباط قوی شده است. از جهت دیگر با توجه به اینکه گزاره‌های قرآنی از مقولۀ خطابات شارع هستند، نظریّۀ خطابات قانونیه به جهت رابطۀ قوی با فقه اجتماعی می‌تواند نقطۀ عطفی در رشد فقه اجتماعی باشد. تمایز آن دو در نحوۀ ارتباط با سنّت از جهت دشواری استفاده از سنّت فعلی در فقه اجتماعی است. تمایزشان در نحوۀ ارتباط با عقل از جهت حکم عقل به تقدیم مصالح جامعه بر مصالح افراد در صورت تزاحم است
کلیدواژه‌ها